Powiat Myśliborski obejmuje jeden z najatrakcyjniejszych przyrodniczo i krajobrazowo zakątków Województwa Zachodniopomorskiego. W jego obrębie odnaleźć można zarówno duże kompleksy leśne jak i obszary pojezierne oraz mokradła. Pośród zdrowych lasów iglastych i mieszanych malowniczo wiją się rzeki z wieloma zakolami i rozlewiskami. Ostatnie zlodowacenie pozostawiło po sobie atrakcyjnie porozrzucane jeziora i oczka wodne. Bogactwo krajobrazu uzupełnia mnogość ciekawej flory i fauny – w tym rzadkiej awifauny. Walory środowiskowe powiatu można zaliczyć do dobrych ponieważ przemysł nie dokonał tak znacznych szkód jak w innych rejonach kraju. Poniżej przedstawiona została próba scharakteryzowania stanu wszystkich komponentów środowiska w naszym powiecie.

1. Zasoby przyrody i ich ochrona

Powiat Myśliborski jest obszarem bardzo urozmaiconym zarówno pod względem przyrodniczym jak i krajobrazowym. Do największych walorów należą: lasy, jeziora, rzeki oraz ciekawa rzeźba terenu.

Ogólna powierzchnia powiatu wynosi 118.671ha (Tab. 1, Ryc. 1).

Tab. 1. Użytkowanie gruntów w powiecie

Ryc.1. Procentowy udział poszczególnych gruntów w powiecie

1.1. Lasy

Pod względem lesistości znajdujemy się w czołówce krajowej. Lasy zajmują ponad 40 % powierzchni powiatu przy średniej krajowej 27%.

Największe zalesienie notuje się w gminach: Boleszkowice - 54%, Barlinek i Dębno - 50%, Nowogródek - 49%. Jedynie w gminie Myślibórz lasy zajmują 23% powierzchni. Na jednego mieszkañca powiatu przypada 0,7ha lasu. W większości lasów prowadzi się intensywną gospodarkę leśną. Skład gatunkowy drzew zdeterminowany jest przez warunki siedliskowe. Drzewa iglaste zajmują ok. 70% powierzchni. Najcenniejsze obszary leśne objęte są ochroną. Las jest głównym producentem tlenu oraz neutralizatorem substancji szkodliwych, a więc oczyszcza powietrze.

1.2. Obszary chronione

Charakterystyczne warunki siedliskowo-klimatyczne wpłynęły na unikatowy charakter fauny i flory regionu. Po utworzeniu powiatu w jego granicach znalazło się wiele obiektów chronionych. Spośród parków krajobrazowych znajdują się:

• Barlinecko-Gorzowski Park Krajobrazowy, o pow. 11.266ha (z otuliną 20.286ha), położony na terenie gm. Barlinek i Nowogródek Pom. Do czynników nadających wysokie walory parkowi należą liczne jeziora i nie-wielkie rzeki. Lasy zajmują 87% powierzchni parku i są to głównie bory i lasy mieszane. Dużą powierzchnię zajmują drzewostany bukowe i dębowe. Znajdują się tutaj bogate siedliska różnorodnej flory i fauny.

• Park Narodowy „Ujście Warty” położony na terenie gm. Boleszkowice, w dolinie Odry i przyujściowym odcinku Warty. Celem ochrony jest zachowanie walorów przyrodniczo-krajobrazowych dolin rzecznych i ota-czających je wysoczyzn.

Na terenie powiatu ochroną rezerwatową objęte jest 7 obiektów przyrodniczych (Tab. 2) oraz co najmniej 3 projektowane („Jezioro Sitno-Lubiszewko”, „Jezioro Okunie”, „Buczyny Barlineckie”).

Tab. 2. Rezerwaty na terenie powiatu

Do obszarów chronionego krajobrazu zalicza się:

• „Pojezierze Myśliborsko-Barlineckie” o pow. 37.000ha, położony we wschodniej części powiatu,

• „Wysoczyzna Gorzowska” o pow. 13.579ha, położony na zachodzie powiatu.

Na terenie powiatu występują 424 pomniki przyrody w 60 stanowiskach. Najliczniej występują drzewa pomnikowe 393 szt., w tym dąb – 367 szt., lipa drobnolistna – 12 szt. i buk – 7 szt. Ponadto znajdują się gniazda, w tym orzeł bielik – 8 i bocian czarny – 4, a także 16 skał, torfowisko, roślinność wodna i źródlisko. Poza wymienionymi, wiele sędziwych drzew zasługuje na miano pomników przyrody. Wymaga to jednak udokumentowania i zgłoszenia do Wojewódzkiego Konserwatora Przyrody.

Na uwagę zasługują także obiekty objęte ochroną jako użytki ekologiczne. Występują one głównie w obrębie Lasów Pañstwowych, a także na jeziorach jako wyspy. Na Jeziorze Barlineckim objęto ochroną 4 wyspy, na Jeziorze Ostrowiec – 3, na Jeziorze Sitno Wielkie – 2 oraz po jednej na Jeziorze Golenickim i Karskim Wielkim.

Ponadto powołano do życia Zespół Przyrodniczo-Krajobrazowy „Porzecze”, położony na terenie gm. Boleszkowice, w obrębie Parku Narodowego „Ujście Warty”. Zajmuje on powierzchnię 143ha. Celem ochrony jest zachowanie w stanie naturalnym łąk, bagien, starorzeczy, zbiorników wodnych, wydm oraz terenów zalesionych na obszarze zalewowym dolnego odcinka Odry. Występuje tu duża liczba ptactwa wodno-błotnego wymagająca skutecznej ochrony.

Na terenie powiatu znajduje się ponadto 55 zabytkowych parków: 49 parków podworskich jest wpisanych lub podlega wpisowi do rejestru zabytków; 6 pozostałych chronią przepisy o ochronie przyrody. W większości obiektów nie prowadzi się prac pielęgnacyjnych. W niektórych z nich wybudowano hydrofornie, stacje paliw i inne budowle, powodując dewastację zabytkowego drzewostanu. Z powyższych przyczyn wiele drzew uschło lub zostało wyciętych. Stan utrzymania parków jest niezadowalający.

2. Stan czystości wód

2.1. Rzeki

Stan czystości rzek na terenie powiatu jest zły. Wszystkie rzeki niosą wody nie odpowiadające normom pod względem sanitarnym (miano coli typu kałowego) co powoduje ich deklasyfikację.

Wg cech fizyko-chemicznych cała Płonia i Myśla na odcinku od Myśliborza do Dolska nie odpowiada normom (NON). Pozostałe rzeki odpowiadają III kl. czystości.

Wg saprobowości nie odpowiada normom (NON) rzeka Odra i Kłodawka. Natomiast Myśla i Płonia mieści się w II kl.

Dla Myśli wskaźniki sumaryczne substancji organicznych przyjmują wskaźniki II kl., a BZT₅ w Namyślinie zaliczono do I kl.

Jednak substancje biogenne, których wskaźnikiem determinującym był azot azotynowy, powodowały obniżenie do III kl. w dolnym i nie odpowiadały normom (NON) w górnym biegu. W roku 1996 nastąpił znaczny spadek stężenia fosforu, metali ciężkich oraz fenoli lotnych i detergentów anionowych jak i chlorofilu „a”.

Wody rzeki Odry ogólnie nie odpowiadały normom czystości. Poza obniżeniem fosforu ogólnego oraz detergentów nie nastąpiła poprawa w pozostałych wskaźnikach. W roku 1995 znajdowano jeszcze śladowe ilości DDT i DDE, których już w roku następnym nie wykryto.

Płonia - zlewnia która leży w strefie ochronnej ujęcia wody z Jeziora Miedwie dla miasta Szczecina - niosła wody nie odpowiadające normom. O deklasyfikacji zadecydowały: ilość zawiesin, stężenia azotu azotynowego, fosforu ogólnego oraz zły stan sanitarny. Zawartość manganu i żelaza oraz fenoli lotnych odpowiada II kl., a detergentów anionowych I kl.

Kłodawka - wypływająca z Jeziora Karskiego prowadziła wody nie odpowiadała normom (NON) ze względu na wysoki stan chlorofilu oraz stan sanitarny.

Utlenialność, zawiesiny oraz azot azotynowy odpowiadała III kl., natomiast BZT₅ i ChZT, zawartość metali i fenoli zaliczono do II kl., zaś detergentów do I kl. Z przedstawionych danych wynika, że głównymi czynnikami wpływającymi na stan czystości rzek jest brak sprawnych oczyszczalni, nieszczelne szamba lub ich brak na terenach wiejskich oraz zanieczyszczenia powodowane gnojowicą i obornikiem.

Osady rzeczne - nadmierną akumulację metali ciężkich wykryto w aluwiach Myśli i Odry. W osadach Odry wykryto zwiększone zawartości wszystkich ocenianych metali ciężkich, szczególnie rtęci, cynku, ołowiu. Osady Myśli miały podwyższone zawartości rtęci. Zawartość wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych wyższa niż 1,0 ppm występowała w osadach Myśli - 1,17 ppm, Odry - najwyższe w Kostrzynie - 4,2 ppm. Szczególnie groźne jest występowanie mutogennego i rakotwórczego pirenu. Wg. norm Unii Europejskiej nie powinien przekraczać 0,01 ppm. natomiast osady Myśli zawierały - 0,17 ppm, a osady Odry - 0,75 ppm.

2.2. Jeziora

Na terenie powiatu znajdują się 74 jeziora (powyżej 1ha) o łącznej powierzchni 2.837ha. Największym zbiornikiem w powiecie jest Jezioro Myśliborskie o powierzchni 618ha.

Inne duże jeziora mające znaczenie dla gospodarki i turystyki to:

Nazwa Pow. Gmina

W okresach 5-letnich badaniami objęte są wszystkie jeziora o powierzchni powyżej 50ha, odgrywające istotną rolę w zasobach wodnych kraju. Poza tym bada się zbiorniki mniejsze ważne dla regionu z gospodarczego lub ekolo-gicznego punktu widzenia lub innych względów proponowanych przez władze terenowe.

W ramach monitoringu oznaczane są wskaźniki podstawowe i dodatkowe. Integralną częścią systemu jest określenie stopnia podatności na degradację na podstawie wskaźników morfologicznych, hydrograficznych i zlewniowych.

Są to m.in.:

• średnia głębokość,

• długość linii brzegowej,

• ukształtowanie misy jeziornej,

• wielkość i sposób zagospodarowania zlewni.

Ponad normatywne stężenia substancji toksycznych, a także zaobserwowane śnięcia ryb i masowa śmiertelność organizmów wodnych, powodują dyskwalifikację jeziora.

Tab. 4. Stan czystości głównych jezior powiatu

Z badanych jezior (Tab. 4) żadne nie posiadało wód o bardzo dobrej jakości (I kl.). Wody dobrej jakości (II kl.) posiadały 4, w tym największe jeziora: Myśliborskie, Barlineckie i Karskie Wielkie, stanowiąc 63% powierzchni i 82% objętości. Wszystkie oceniane jeziora były uprzednio badane w latach 1986-90. Większość utrzymała tę samą klasę lecz z gorszą punktacją. O klasę poprawił się stan czystości Jeziora Myśliborskiego dzięki skierowaniu ścieków poza jezioro oraz zmniejszeniu produkcji trzody chlewnej w Kruszwinie.

Nie odpowiada normom (NON) - Jezioro £ubie, które systematycznie było zanieczyszczane przez ścieki z Lipian; natomiast Jezierzyca poprzez nadmierne nawożenie okolicznych pól gnojowicą.

Zestawienie klasy czystości wód z kategorią podatności jeziora na degradację dowodzi, że jeziora o dobrej jakości wód charakteryzują się korzystniejszymi warunkami naturalnymi niż jeziora o wodach należących do III kl. czystości. Jednak ze względów sanitarnych większość jezior jest dopuszczona do kąpieli dla ludności. Wody wszystkich jezior i rzek nadają się do prowadzenia gospodarki rybackiej oraz wędkowania.

2.3. Stan czystości wód podziemnych

Dla potrzeb monitoringu przyjmuje się następujące klasy wód podziemnych:

• I a - wody najwyższej jakości

• I b - wody wysokiej jakości

• II - wody średniej jakości

• III - wody niskiej jakości

Na terenie powiatu występują 3 punkty monitoringu czwartorzędowych wód podziemnych:

Nr Miejscowość Gmina Głębokość Klasa

536 Głazów Myślibórz 18,5 II

791 Mostno Dębno 29,0 Ib

949 Barlinek Barlinek 7,0 Ib

Woda w Głazowie charakteryzowała się średnią jakością przy podwyższonej zawartości manganu, fosforanów, substancji rozpuszczonych i przewodności. W roku 1996 dodatkowo cynku i strontu. Stwierdzono wysoką zawartość wodorowęglanów. Zawartości wskaźników toksycznych nie przekraczały klasy Ib, a wskaźników organicznych utrzymywały się w klasie Ia.

Woda w Mostnie do roku 1995 była sklasyfikowana do II kl. W roku 1996 jakość wzrosła do kl. Ib pomimo niewielkiego wzrostu żelaza. Woda w otworze przez cały czas badañ utrzymywała się na poziomie kl. Ib i II, a fluktuacja stężeñ wskaźników ma charakter raczej naturalny i nie związany z działalnością człowieka.

Otwór w Barlinku jest studnią wierconą ujęcia komunalnego dla Barlinka. Znajduje się na terenie zabudowanym. Woda występuje na głębokości 7,0m. Badania prowadzone od 1992r. klasyfikowały wodę do II kl. w trzech kolej-nych latach za sprawą podwyższonej ilości fluorków, żelaza, manganu i fosforanów oraz przewodności i podwyższoną barwę. Od roku 1995 woda poprawiła się o klasę i jest sklasyfikowana jak woda o wysokiej jakości klasy Ib.

2.4. �ródła zanieczyszczenia wód powierzchniowych i gleby

Systematycznie od roku 1990 zmniejsza się ilość odprowadzanych ścieków zarówno komunalnych jak i przemysłowych. Główną przyczyną było urynkowienie gospodarki wodnej, a także zmiany recesyjne i restruktu-ryzacyjne w gospodarce. Gospodarkę wodno-ściekową charakteryzuje Tab. 5.

Tab. 5. Realizacja gospodarki wodno-ściekowej w powiecie

W roku 1995 w stosunku do 1980 roku ilość odprowadzonych ścieków zmniejszyła się prawie o połowę i w dalszym ciągu ma tendencję malejącą. Głównym źródłem zanieczyszczenia są ścieki komunalne, przemysłowe i rolnictwo. Na terenie Powiatu Myśliborskiego wszystkie miasta wyposażone są w oczyszczalnie ścieków o wysokich parametrach redukcji w granicach 95-98% i wystarczającej przepustowości. W związku ze zmniejszeniem produkcji ścieków w miastach istnieją możliwości oczyszczania w nich ścieków wiejskich, po wybudowaniu kanalizacji i przepompowni. Nowo wybudowane i zmodernizowane oczyszczalnie komunalne są w Boleszkowicach, Sulimierzu, Lutówku. Pozostałe oczyszczalnie będące we władaniu AWRSP, bez aktualnych pozwoleñ wodnoprawnych, odprowadzają ścieki nie spełniające norm. Są przestarzałe i wymagają dużych nakładów finansowych na ich modernizację. W planach modernizacji lub budowy jest oczyszczalnia w Golenicach, Karsku i Różañsku. Dobrze działają zakładowe oczyszczalnie Pañstwowego Zakładu Wychowawczego w Renicach oraz Nadleśnictwa Różañsko. W latach 1999-2000 została wybudowana kanalizacja sanitarna w m. Klicko, Sulimierz, Dębno i Boleszkowice. Charakterystykę komunalnych oczyszczalni ścieków w powiecie zawiera Tab. 6.

Tab. 6. Charakterystyka komunalnych oczyszczalni ścieków w powiecie

Na terenie powiatu jest 14 oczyszczalni, lecz ich możliwości są niewykorzystane ze względu na brak kanalizacji ściekowej. Ponad 90% gospodarstw wiejskich korzysta z wody bieżącej natomiast w ślad za tym nie poszły inwestycje związane z oczyszczaniem ścieków. Istniejące często niesprawne szamba lub ich brak są dużym zagrożeniem dla wód oraz gleby. Œcieki z szamb niejednokrotnie wywożone są na pola zamiast do sprawnych oczyszczalni ścieków.

3. Gleby

Na terenie Powiatu Myśliborskiego przeważają gleby dobrej jakości. Składają się głównie z utworów pochodzenia lodowcowego (piasków i glin) z domieszką osadów holoceñskich (aluwia, torfy, mursze i piaski rzeczne).

Od kilku dziesięcioleci prowadzone są badania odczynu gleb oraz zawartości makroelementów. Badania w kierunku zawartości metali ciężkich prowadzone są od 1992r. na zlecenie Ministerstwa Rolnictwa i Gospodarki ¯ywnoś-ciowej. Ocenę wyników badañ dokonano na podstawie instrukcji opracowanej przez Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa w Puławach. Wyróżniono w nim 5 stopni zanieczyszczenia. Od stopnia I do V oraz stopieñ 0 dla gleb o naturalnej zawartości metali.

Badania wykazały, że na terenie powiatu nie ma gleb o podwyższonej zawartości kadmu, niklu, ołowiu i miedzi. Jedynie w pojedynczych próbach na terenie gminy Dębno stwierdzono wyższe od granicznych stężenia cynku. ¯adnych zanieczyszczeñ cynkiem nie określono na terenie gminy Barlinek i Nowogródek Pom. Gleby powiatu nadają się do produkcji wszystkich upraw polowych oraz do produkcji „ekologicznej” żywności.

4. Stan czystości powietrza

Badanie emisji zanieczyszczeñ obejmuje tylko podmioty gospodarcze bez gospodarstw i palenisk domowych. Główne źródła zanieczyszczeñ to przemysł, kotłownie oraz paleniska domowe. Duży spadek emisji spowodowany jest recesją gospodarki oraz likwidacją kotłowni osiedlowych. W roku 1995 w stosunku do roku 1989 nastąpiło gwałtowne zmniejszenie wielkości emisji, a szczególnie tlenku węgla. W dalszym ciągu dominują zanieczyszczenia związane z energetycznym spalaniem paliw, tj. pyły, dwutlenek siarki, tlenek węgla i dwutlenek azotu, co łączy się ze wzmożonym ruchem pojazdów.

Duży wpływ ma emisja z małych źródeł komunalnych oraz palenisk domowych. Pomiary stężeñ zanieczyszczeñ gazowych prowadzone są głównie w za-kresie dwutlenku siarki i dwutlenku azotu.

SO₂ - nie stwierdzono przekroczeñ dopuszczalnych norm tego gazu. Na pod-stawie badañ z roku 1998 r. na Rynku w Myśliborzu zauważono zmniejszenie maksymalnego stężenia dobowego SO₂ do 23g/m³ (15,3% NDS – najwyższe dopuszczalne stężenie) przy normie D₂₄ = 150g/m³).W porównaniu z rokiem 1993 nastąpiło zmniejszenie emisji tego gazu o 340%. Badania przeprowadzone w Dębnie, na ul. Mickiewicza wykazały dwukrotnie niższe stężenia SO₂ 10g/m³ (6,7 % NDS). Porównawczo w Szczecinie 174g/m³ przy normie 150g/m³ w roku 1998.

NO₂ – najwyższe stężenia notuje się w rejonach o dużym natężeniu ruchu kołowego. Stężenia średnioroczne w Myśliborzu – 44,7% NDS, zmniejszenie o 21% względem roku 1993. Analogicznie badania w Dębnie potwierdziły niższe stężenia tego gazu 55% NDS niż w latach 1993-1997 (69% NDS).

Dla porównania stężenie NO₂ w Szczecinie wynosi 123g/m³ (82 %NDS) w roku 1998.

4.1. Zanieczyszczenia pyłowe

Jedne z najwyższych stężeñ pyłu zawieszonego, podobnie jak dwutlenku siarki notuje się w rejonach o dużym udziale paliw stałych. Tu znowu prowadzi Myślibórz z 42% NDS w roku 1998 oraz Dębno – 38% NDS i Barlinek – 34% NDS. W latach wcześniejszych notowano wyższe stężenia średnioroczne pyłu zawieszonego. Spadek opadu pyłu jest wynikiem większego wykorzystania paliw ciekłych i gazowych o zdecydowanie mniejszym wskaźniku emisji. Szczególnie duży spadek opadu pyłu zanotowano w Dębnie i Myśliborzu.

Poziom opadów pyłu ołowiu oraz kadmu nie przekroczył wartości normatywnych. Opad pyłu ołowiu w granicach 50% NDS świadczy o wysokim udziale zanieczyszczenia powietrza przez pojazdy samochodowe w rejonach o dużym ruchu. W koñcu 2002r. została zgazyfikowana gmina Myślibórz. W związku z tym zmniejszy się emisja zanieczyszczeñ lotnych z indywidualnych palenisk domowych.

5. Hałas

Badania środowiska pod kątem uciążliwości akustycznej dotyczyły obiektów prowadzących działalność gospodarczą oraz komunikacji kołowej wykazały liczne przekroczenia zarówno dla pory dziennej i nocnej oraz całodobowej. Po kontrolach zakłady eliminowały lub ograniczały uciążliwości. W miastach naszego powiatu stwierdzono wysokie poziomy hałasu komunikacyjnego. Na głównych trasach komunikacyjnych jego poziom wynosił 75-80dB, a na ulicach mniej uczęszczanych 65-70dB. Uciążliwość ta wzrastać będzie wraz ze wzrostem ilości pojazdów samochodowych, szczególnie dużych ciężarówek i likwidacją przewozów kolejowych. Rozwiązaniem jest budowa obwodnic komunikacyjnych dla miejscowości o natężonym hałasie.

6. Odpady

Na terenie powiatu roczna produkcja odpadów wynosi ponad 100 tys. m³, tj. ponad 40 tys. ton oraz ponad 9 ton odpadów niebezpiecznych. Corocznie następuje ich wzrost, szczególnie jeśli chodzi o wszelkiego typu opakowania. Wszystkie gminy posiadają wysypiska komunalne, jednak nie spełniają one wymagañ ustawy o odpadach, a często i sanitarnych. Wysypiska w Strąpiu, Rychnowie, Boleszkowicach i Dębnie są przeznaczone do zamknięcia. Wysypisko w Nowogródku ma stosunkowo dobre zabezpieczenia, jednak jego pojemność szacowana jest max do 2006r. Najlepsze zabezpieczenie ma nowo wybudowane składowisko w m. Dalsze należące do ZUO „EKO-MYŒL” Sp. z o. o.

Odpady w powiecie odbierane są z około 60% nieruchomości. Pozostała część poza ewidencją i kontrolą wywożona jest na pola, łąki i nieużytki. Często odpadami zasypane są brzegi wód, lasy oraz pobocza dróg. Pomimo rygorystycznej ustawy o odpadach oraz ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach brak jest prawidłowej gospodarki odpadami, segregacji i odzysku odpadów przydatnych do powtórnego wykorzystania.

Na terenie powiatu występują dwa mogilniki w gminie Dębno (Więcław – całkowicie zapełniony - 15 ton i Smolnica – 2 tony; wypełnione w 70%. Obydwa zajmują powierzchnię 100m². Mogilnik w gminie Myślibórz w miejscowości Rów został w 2002r. opróżniony i zrekultywowany.

W dużym stopniu wykorzystane są żużle i popioły przeznaczane na cele budowlane oraz utwardzanie dróg i placów. Największy stopieñ odzysku i wykorzystania ma: złom stali i metali kolorowych oraz odpady drzewne.

W latach 2001 – 2002 Starostwo Powiatowe w Myśliborzu przeznaczyło kwotę 284.000 zł z Powiatowego Funduszu Ochrony Œrodowiska i Gospodarki Wodnej na zakup pojemników do selektywnej zbiórki odpadów. Wszystkie gminy Powiatu Myślibórz skorzystały z tej dotacji i włączyły się czynnie w proces recyklingu „u źródła” odpadów komunalnych.